Analyse du CLUF d'Ubisoft à la lumière de l'affaire The Crew

Update opmerking (2026). Dit artikel is volledig herschreven en geverifieerd op basis van de officiële Franse versie van de CLUF van Ubisoft (laatste herziening: 01/2023). Het corrigeert twee fouten uit onze eerdere versies, de rol van de DSA, en het toepasselijke recht, en analyseert het contract clausule per clausule.

Deze analyse is uitgevoerd naar aanleiding van de zaak The Crew, maar geldt voor alle Ubisoft-spellen: de uitgever past dezelfde kader-CLUF toe op zijn hele catalogus. Dat is precies een van de problemen die wij aankaarten, een uniek en generiek contract, geplakt op spellen die nochtans zeer verschillend zijn.

Leeswijzers: onrechtmatig beding illegaal / juridisch betwistbaar onjuist of misleidend

Samenvatting. Wat u koopt, is een gebruikslicentie: een reëel gebruiksrecht, dat u betaald hebt. Dat is niet schandelijk of abnormaal, het is de aard zelf van wat men verwerft met een spel, en het is de CLUF die deze licentie definieert. De leugen, die door sommigen in stand wordt gehouden, bestaat erin deze realiteit te laten afglijden naar « u bezit niets, alles is herroepbaar, jammer voor u ». Het echte probleem is dus niet de licentie: het is dat ze wordt omkaderd door een generieke CLUF (dezelfde voor alle spellen) die wijzigbaar is na aanvaarding, en doorspekt is met herroepbare bedingen. In The Crew combineren deze bedingen zich, niet-overdraagbaarheid, DRM, verplichte verbinding en account, verbod op serveremulatoren, beëindiging wanneer de uitgever de ondersteuning stopzet, vernietiging van de kopieën, eenzijdige wijziging, tot een architectuur van totale afhankelijkheid. De echte vraag is dus niet « had Ubisoft deze bedingen geschreven? » (ja), maar « zijn deze bedingen geldig en afdwingbaar wanneer ze een betaald product volledig onbruikbaar maken? »

The Crew: het schoolvoorbeeld

The Crew, uitgebracht eind 2014, was een « always-online »-spel: het vereiste een permanente verbinding met de Ubisoft-servers, ook in solomodus. Op 31 maart 2024 heeft Ubisoft deze servers gesloten. Resultaat: het spel werd volledig onspeelbaar, zelfs voor spelers die het hadden betaald en de schijf bezaten. Dit is de gebeurtenis die aan de basis ligt van de beweging Stop Killing Games en van het Europees burgerinitiatief Stop Destroying Videogames.

Wat u werkelijk koopt: een gebruikslicentie, en dat is legitiem

Laten we het duidelijk stellen, want het wordt vaak verkeerd begrepen: wanneer u een spel « koopt », koopt u een gebruikslicentie. Een reëel gebruiksrecht, dat u betaald hebt. Dat is niet abnormaal of schandelijk, het is de aard zelf van wat men verwerft met een softwarewerk, en het is precies de CLUF die dit recht definieert (« Dit product wordt u ter beschikking gesteld in het kader van een licentie, het wordt niet aan u verkocht », art. 1.1).

De leugen is dus niet « het is een licentie »: dat klopt. De leugen, die door sommigen in stand wordt gehouden, bestaat erin deze realiteit te laten afglijden naar « u bezit niets, alles is herroepbaar, jammer voor u ». Nee. U bezit een reëel gebruiksrecht, en dat recht heeft een waarde. Het debat mag niet gevangen zitten tussen twee karikaturen, « u bent eigenaar van het spel » (onjuist) en « u bezit niets » (ook onjuist).

Het echte probleem is niet de licentie op zich: het ligt in de manier waarop ze wordt omkaderd. Drie gebreken ontdoen haar van haar inhoud:

een generieke CLUF, identiek voor alle spellen van een uitgever, terwijl er een CLUF eigen aan elk spel nodig zou zijn, die eerlijk beschrijft wat deze specifieke titel vereist (servers, verbinding, aangekondigde levensduur);
een CLUF die eenzijdig wijzigbaar is na aanvaarding, terwijl een contract, eenmaal « ondertekend », niet meer door één van de partijen alleen zou moeten kunnen worden herschreven;
herroepbare en onevenwichtige bedingen, discretionaire beëindiging, vernietiging van kopieën, die het mogelijk maken om het recht dat aan u verkocht is terug te nemen.

Met andere woorden: het schandaal is niet dat men een licentie koopt, het is dat men u een licentie verkoopt waarvan de inhoud achteraf kan veranderen en waarvan het gebruik kan verdwijnen naar goeddunken van de uitgever. Een CLUF kan niet, via een algemene formule, de dwingende beschermingen van de consument uitwissen, de wettelijke garanties neutraliseren, een discretionaire beëindiging aanvaardbaar maken, of de gevolgen verbonden aan een wettig verworven fysieke drager opheffen.

Licentie, ja, verhuur, nee (tenzij duidelijke data)

Eén punt verdient een duidelijke uitspraak: een gebruikslicentie die tegen betaling en voor onbepaalde duur is verworven, is geen verhuur. Verhuur zou een in de tijd beperkte toegang zijn, en verhuur veronderstelt data: een begin, een einde, een duur die vóór de aankoop wordt aangekondigd. Dat is precies de dubbelzinnigheid die de uitgevers in stand houden: ze weigeren te spreken van verkoop (om eigendom te ontkennen), maar ze hoeden zich er wel voor om te spreken van verhuur (want dan zouden ze een duur moeten weergeven en u met kennis van zaken laten kiezen).

Men bekomt een bastaardig juridisch object, noch verkoop, noch verhuur, een op papier « eeuwigdurende » licentie, maar in de praktijk op elk moment herroepbaar, zonder enige datum. Men kan echter niet beide hebben: ofwel is het een licentie verworven voor onbepaalde duur, en kan ze niet naar goeddunken van de uitgever worden teruggenomen; ofwel is het verhuur, en moet ze dan omkaderd worden door duidelijke data, weergegeven vóór de aankoop. Het consumentenrecht zou deze keuze moeten opleggen, en ze zwart op wit moeten tonen op het moment van betaling.

« Licentie, geen verkoop »: wat dit werkelijk dekt

Het beding is verdedigbaar om eraan te herinneren dat Ubisoft het auteursrecht, de code, de graphics, de muziek of de personages niet overdraagt: deze intellectuele-eigendomsrechten blijven bij de uitgever of zijn licentiegevers. The Crew kopen geeft uiteraard niet het recht om de code te kopiëren of de assets te exploiteren.

Maar dat is niet de echte vraag. De echte vraag is of Ubisoft deze intellectuele eigendom kan gebruiken om de door de consument gedane aankoop bijna volledig van haar inhoud te ontdoen. Tussen « ik bezit het copyright niet » en « ik bezit geen enkel reëel duurzaam gebruiksrecht » bestaat een immense juridische ruimte, en het is precies die ruimte die moderne CLUF's proberen te sluiten.

De fysieke drager: het object bestaat, het gebruik verdwijnt

Voor een spel op schijf bezit de speler op zijn minst de materiële drager. De CLUF erkent dit trouwens: hij voorziet een beperkte garantie van 90 dagen tegen gebreken van de fysieke drager (art. 5). Het Franse Hof van Cassatie (Cour de cassation) herinnert er zelf aan dat de eerste verkoop van materiële exemplaren van een werk het distributierecht op deze exemplaren uitput.

Men moet dus vermijden te schrijven dat de speler « niets bezit ». Hij bezit het werk niet, maar hij bezit de schijf, de doos, en vooral een legitieme verwachting verbonden aan een product dat als speelbaar werd verkocht. De CLUF stapelt dan twee realiteiten op elkaar: enerzijds een materiële drager verkocht als goed (en 90 dagen gegarandeerd); anderzijds een herroepbare gebruikslicentie die dit goed volledig nutteloos kan maken. De consument behoudt het object, maar verliest de essentiële functie waarvoor hij het gekocht heeft.

De technische afhankelijkheid: DRM, verbinding, account, Ubisoft Connect

The Crew verdwijnt niet alleen door een juridisch beding, maar door de combinatie tussen het contract en de technische architectuur. De CLUF bepaalt dat een DRM de installaties kan beperken en componenten kan installeren (art. 3.1), en dat « een internetverbinding, een Ubisoft-account, de installatie van de Ubisoft Connect-clientsoftware en de registratie met de eenmalig bruikbare serienummercode nodig kunnen zijn om te spelen ».

Deze elementen veranderen een aan het publiek verkocht spel in een product dat afhankelijk is van een infrastructuur die door de uitgever wordt gecontroleerd. De consument is niet langer alleen afhankelijk van de drager die hij bezit, maar van een technisch slot dat de uitgever kan sluiten.

De verboden serveremulatoren: de noodpoort vergrendeld

Dit is een belangrijk punt, vaak vergeten. De CLUF verbiedt uitdrukkelijk « het creëren, leveren of gebruiken van andere gebruikswijzen van het Product, bijvoorbeeld serveremulatoren » (art. 1.3.d).

Tijdens de normale commerciële exploitatie is zo'n beding begrijpelijk (strijd tegen vals spelen, piraterij, aantasting van de officiële servers). Maar na de definitieve sluiting van de dienst wordt het veel betwistbaarder: de uitgever kan de enige officiële deur sluiten, en vervolgens spelers en archivarissen verbieden een nooddeur te bouwen. Ubisoft beperkt zich dus niet tot het toestaan van de stopzetting van de ondersteuning: het probeert ook de gemeenschapsoplossingen voor behoud te verhinderen. Dat is precies waar Stop Killing Games tegen strijdt.

De beëindiging (art. 8): het beding dat het spel uitdooft

Dit is het contractuele hart van de zaak. De CLUF bepaalt dat zowel de speler als Ubisoft « op elk moment » kunnen beëindigen; de beëindiging door Ubisoft wordt onder meer van kracht « op de datum van de beslissing van Ubisoft om te stoppen met het aanbieden van het Product ». Bij beëindiging moet de gebruiker « onmiddellijk het Product deïnstalleren en alle kopieën vernietigen ».

De symmetrie « iedereen kan beëindigen » is grotendeels fictief. Als de speler beëindigt, verliest hij het spel dat hij betaald heeft. Als Ubisoft beëindigt of de ondersteuning stopzet, verliezen duizenden of miljoenen spelers tegelijkertijd de toegang tot een gekocht product, terwijl de uitgever de eerder ontvangen inkomsten behoudt. Het onevenwicht zit niet in de abstracte zin, het zit in de concrete gevolgen ervan. In het Franse recht staan bedingen die de professional toelaten discretionair of zonder redelijke opzegtermijn te beëindigen precies in het vizier van de lijsten met onrechtmatige bedingen (art. R.212-1 en R.212-2 van de Code de la consommation).

« Alle kopieën vernietigen »: een strikt te lezen beding

Deze verplichting moet met voorzichtigheid gelezen worden. Ze kan begrepen worden voor geïnstalleerde of gereproduceerde softwarematige kopieën. Maar geïnterpreteerd als betrekking hebbend op het materiële exemplaar zelf, wordt ze onevenredig: een privécontract zou een consument niet mogen verplichten een wettig gekocht object te vernietigen enkel omdat de uitgever besloten heeft zijn dienst stop te zetten. De richtlijn 2019/770 voorziet trouwens, voor inhoud geleverd op een tastbare drager, een mechanisme van teruggave van de drager op verzoek en op kosten van de professional, een logica die sterk verschilt van « vernietig alles ».

Eenzijdige wijziging (art. 9): de botsing met richtlijn 2019/770

De CLUF staat Ubisoft toe om het contract te « herzien, bijwerken, veranderen, wijzigen » zonder verplichte voorafgaande kennisgeving, waarbij het voortgezette gebruik als aanvaarding geldt; en om « het Product te wijzigen om welke reden dan ook of zonder specifieke reden ».

Deze speelruimte staat lijnrecht tegenover artikel 19 van richtlijn (EU) 2019/770: het wijzigen van digitale inhoud die over een periode wordt geleverd, is alleen mogelijk als het contract dit voorziet voor een geldige reden, zonder meerkost, met duidelijke informatie aan de consument, en vaak met een recht op beëindiging als de negatieve impact niet gering is. Een beding « we wijzigen wat we willen, wanneer we willen, zonder kennisgeving, zonder reden » is moeilijk te verzoenen met dit kader. In een always-online spel kan een « wijziging » die ertoe leidt dat het spel onspeelbaar wordt, niet behandeld worden als een gewone update.

RAM-scan, garanties « in de huidige staat », schadeloosstelling: de rest van het onevenwicht

Controle van het RAM-geheugen (art. 4): het product kan het werkgeheugen doorzoeken om programma's van derden op te sporen; bij detectie ontvangt Ubisoft de accountnaam, het IP-adres, de details van het programma, de tijdstempel en de hardwarekenmerken, en kan het beëindigen « met of zonder voorafgaande kennisgeving ». Anti-cheat is legitiem, maar een beding dat toezicht, doorgifte van persoonsgegevens en beëindiging combineert, verdient een strikte proportionaliteitscontrole (en een duidelijke rechtsgrond op grond van de RGPD).
Product « in de huidige staat » en beperkte aansprakelijkheid: de CLUF levert het product « in de huidige staat », zonder garantie tegen onderbreking, en beperkt de aansprakelijkheid. Maar een beding kan de wettelijke conformiteitsgaranties noch het recht op herstel bij tekortkoming van de professional opheffen. « In de huidige staat » doet de verplichting om conforme digitale inhoud te leveren niet teniet (richtlijn 2019/770).
Schadeloosstelling: de speler vrijwaart Ubisoft tegen ruime vorderingen en advocaatkosten. In een toetredingscontract voor het grote publiek moet zo'n beding strikt geïnterpreteerd worden en mag het geen intimidatie-instrument worden.

Correctie: het toepasselijke recht is het Franse recht

Onze eerdere versies vermeldden dat de CLUF verwees naar het recht en de rechtbanken van Engeland en Wales. Dat klopt niet voor de huidige Franse versie. Die preciseert (art. 10.4) dat « deze CLUF wordt beheerst door de Franse wetten » en erkent « de exclusieve bevoegdheid van de Franse Rechtbanken ». (De en-US-versie verwijst dan weer naar het Californische recht en arbitrage, maar dat is niet de relevante versie voor een Franse speler.)

Dit punt versterkt de analyse: voor een Franse speler is er geen reden om zich te verliezen in een debat over een buitenlands forum. De bedingen worden rechtstreeks geconfronteerd met de Code de la consommation, de wettelijke garanties en het omgezette Europese recht. De CLUF eindigt trouwens met een nuttige bekentenis: hij is enkel van toepassing « voor zover de wet dit toestaat ». Ubisoft weet dus dat een geschreven beding niet automatisch afdwingbaar is.

De centrale stelling: het cumulatieve effect

Geen enkel beding mag geïsoleerd geanalyseerd worden. Het probleem The Crew ontstaat uit hun optelsom: spel gekwalificeerd als licentie en niet als verkoop; niet-overdraagbare licentie; fysieke drager erkend maar zonder gebruiksgarantie; toegang afhankelijk van DRM, verbinding, account en Ubisoft Connect; verboden serveremulatoren; controle van het RAM-geheugen; mogelijke beëindiging wanneer de uitgever de ondersteuning stopzet; verplichting om te deïnstalleren en de kopieën te vernietigen; eenzijdige wijziging van de CLUF en het product; beperkte garanties en verhaalmogelijkheden.

Afzonderlijk beschouwd presenteert elk element zich als een « standaard » beding. Samen genomen bouwen ze een contractuele en technische architectuur van totale afhankelijkheid: de speler betaalt alsof hij een spel koopt, maar wordt behandeld als een louter precaire gebruiker van een dienst die de uitgever kan uitschakelen.

Wat het Europees recht werkelijk zegt (zonder overdreven zekerheid)

Twee terreinen zijn veel solider dan de DSA:

Onrechtmatige bedingen (richtlijn 93/13/EEG; art. L.212-1 van de Code de la consommation): een beding dat een aanzienlijk onevenwicht schept ten nadele van de consument wordt geacht niet geschreven te zijn. Discretionaire beëindiging, eenzijdige wijziging, opheffing van verhaalmogelijkheden: dit type bedingen staat op de zwarte lijst (R.212-1) en de grijze lijst (R.212-2). Dit is waarschijnlijk de sterkste invalshoek.
Richtlijn (EU) 2019/770: op zichzelf garandeert ze geen eeuwige speelbaarheid. Ze biedt echter een serieus terrein om een beding aan te vechten dat het mogelijk maakt de toegang tot digitale inhoud radicaal te wijzigen zonder geldige reden, zonder duidelijke informatie, zonder alternatief en zonder effectief verhaal. Ze voorziet ook dat bedingen die, ten nadele van de consument, de nationale omzettingsmaatregelen terzijde schuiven, hem niet binden.

RGPD en DSA: pas op voor verwarring. De RGPD (sancties tot 10 miljoen euro of 2% van de wereldwijde omzet, en 20 miljoen euro of 4% voor de zwaarste inbreuken) betreft persoonsgegevens, niet de sluiting van een spel. De DSA is een verordening (geen richtlijn) die bepaalde platformen blootstelt aan boetes tot 6% van de wereldwijde omzet, maar hij richt zich op interfaces, transparantie en dark patterns, niet op de rechtmatigheid van een beding tot beëindiging van een licentie. Voor The Crew zijn de juiste terreinen richtlijn 2019/770, de onrechtmatige bedingen, de conformiteit en de precontractuele informatie.

« Aanvaard » betekent niet « geldig »

De CLUF wordt aanvaard door de loutere installatie of het opstarten van het spel. Als de doorslaggevende bedingen (herroepbare licentie, niet-overdraagbaarheid, stopzetting van de ondersteuning, vernietiging van kopieën) pas na de aankoop worden ontdekt, is de toestemming juridisch zwak. U had contractueel een beding aanvaard dat deze uitkomst mogelijk maakt, blijft de vraag of dit beding afdwingbaar is tegen een Europese consument wanneer het ertoe leidt een betaald product volledig van gebruik te beroven. Een aanvaard beding kan geacht worden niet geschreven te zijn indien het onrechtmatig is of strijdig met een dwingende bescherming.

Twee eenvoudige eisen die alles zouden veranderen

Het standpunt van PlayRite kan samengevat worden in twee concrete eisen, die het principe van de licentie geenszins in vraag stellen, ze maken het eerlijk:

Een CLUF per spel. Geen alles-in-één contract meer, identiek voor de hele catalogus. Elk spel zou zijn eigen contract moeten hebben, dat duidelijk beschrijft wat het werkelijk vereist: al dan niet permanente verbinding, aangekondigde levensduur van de servers, wat er gebeurt bij hun sluiting. De speler zou eindelijk weten wat hij koopt, spel per spel, vóór hij betaalt.
Een CLUF die niet wijzigbaar is na aanvaarding. Wat u « ondertekend » hebt, moet blijven gelden. Een uitgever zou het contract niet eenzijdig mogen herschrijven na de aankoop, noch achteraf het product of de eraan verbonden rechten mogen veranderen. Een contract dat vastligt op het moment van de overeenkomst, dat is de basis van elke serieuze verbintenis.

Voeg daar de omkadering van discretionaire beëindigingsbedingen aan toe, en de gebruikslicentie wordt weer wat ze altijd had moeten zijn: een reëel, stabiel en afdwingbaar recht, en geen tolerantie die de uitgever kan intrekken wanneer hij wil.

Conclusie: het contract verklaart de verdwijning, het rechtvaardigt ze niet

De zaak The Crew toont niet alleen aan dat Ubisoft contractueel de sluiting van het spel had voorzien. Ze toont hoe moderne CLUF's een geleidelijke onteigening van de speler organiseren: niet door een licentie te verkopen (wat normaal is), maar door ze te omkaderen met een generiek en wijzigbaar contract, verbod op overdracht, vergrendeling via DRM en online account, verbod op serveremulatoren, beëindiging bij stopzetting van de ondersteuning, vernietiging van kopieën, eenzijdige wijziging, beperkte garanties en verhaalmogelijkheden.

Het echte debat is dus niet « had Ubisoft deze bedingen geschreven? », ja. Het is: « kunnen deze bedingen tegen een consument worden ingeroepen wanneer ze een betaald product volledig onbruikbaar maken, zonder alternatief, zonder overdracht, zonder privéserver, zonder continuïteit en zonder effectief verhaal? » PlayRite is van mening dat deze vraag open blijft, en op Frans en Europees niveau moet worden beslecht, niet beding per beding, maar in het licht van hun cumulatieve effect op het reële recht van de speler om te gebruiken wat hij betaald heeft.

Opmerking over de versies: aangezien het spel eind 2014 is uitgebracht, kan de destijds toepasselijke CLUF (toegankelijk via de Steam-pagina van The Crew) verschillen van de huidige versie. De hier aangehaalde bedingen zijn afkomstig uit de officiële Franse versie die van kracht is (herziening 01/2023); de historische Steam-versie bevat al dezelfde mechanismen (« licensed, not sold », DRM, serveremulatoren, RAM-controle, beëindiging, eenzijdige wijziging).

Analyse van de CLUF van Ubisoft in het licht van de zaak The Crew